قد واجهت البلاغة شأن سائر العلوم فی العصر الحدیث، تطوّرات وتغییرات کثیرة، ودرسها الباحثون وحاولوا عرض مباحث جدیدة فی البلاغة العربیة، أو عرض مباحث بلاغیة فی ثوب جدید. ففی هذا المسار، ظهرت نظریة "بلاغة الحجاج" ضمن تیار حدیث فی اللسانیات الذی لا یعتبر وظیفة اللغة الأساسیة الوظیفة الإخباریة حتی قیل: لا تواصل باللسان بغیر الحجاج ولا حجاج بغیر تواصل باللسان، وبذلک وسعت نظریة بلاغة الحجاج. بمجالاته الشاسعة کثیراً من المباحث البلاغیة وهی تهدف إلی دراسة التقنیات الخطابیة التی تسعی إلی إثارة النفوس وکسب العقول عبد عرض الحجج. هذه المقالة باتّباع المنهج المتکامل لاسیما التحلیلی منه، تَجری تطبیق نظریة بلاغة الحِجاج، علی خطبة الغدیر، آخر ما ألقاه لسان النّبی (ص)، کطریق السعادة للبشر إلی یوم القیامة، وتبین مدی مطابقة الخطبة ومعاییر جمالیة فی نظریة بلاغة الحجاج، فمن أهم نتائج البحث التی تدل علی هذه المطابقة أنّ الروابط الحجاجیة فی السلّم الحجاجی للخطبة ـ وهو من آلیات شبه المنطقیة ـ نهضت بدورها تامة فی أحسن صورها کما جاءت فی الخطبة من آلیات الحجاج ألفاظ التعلیل واسما الفاعل والمفعول وأفعال لغویة وصیغ شرطیة فی غایة الإحکام أما الآلیات البلاغیة فأبرزها السجع والجناس والطباق التی لها دور ملحوظ فی الإقناع.

تستحضر خطبة الغدیر، کفعل وسلوک قیادی، أسس الإدارة والقیادة نظیر: حمد الله والثناء علیه، والتوحید النظری والعملی، والاعتقاد بالحاکمیة الإلهیة وعنایته الخاصة بالإنسان وقدراته، وتستدعی مدالیل القیادة من قبیل: السلطة، والإشراف، والتنصیب، وتعیین مراتب الأفراد ومواقعهم على,صعید المنظومة وسلسلتها التراتبیة، وتشکّل مصدرًا ثرًّا وقیّمًا لترسیم خصائص الإدارة والقیادة عند النبی الأکرم| مثل: الإیمان بالله والملائکة والکتب السماویة وأنبیاء الله، والعبودیة لله، والعلم اللدنی الواسع، والشفافیة والتوثیق، وکتم الأسرار، والصفاء، والمداراة والسماحة فی التعامل مع الأتباع. أهمیة البحث الراهن نابعة من کونه یسعى,بأسلوب مکتبی یعتمد وصف وتحلیل التعالیم الدینیة والتأکید على,دراسة النصّ والفهم المنتظم لخطبة الغدیر إلى,إضاءة خصائص الإدارة والقیادة عند النبی الأکرم|. یوضّح مسار البحث أنّ خصائص الإدارة والقیادة التی تفرزها خطبة الغدیر تنطوی على,نتائج منسجمة قابلة للتعمیم وذلک لوجود ارتباط ذی مغزى,بالقیادة نفسها وامتلاک وظائف محدّدة وبارزة وعملانیة؛ وهی نتائج تُظهر التباین والتمایز ونقاط القوة فی مواصفات الإدارة والقیادة عند النبی الأکرم| مقارنة بخصائص الإدارة کما تعوّدنا علیها فی الأدبیات المتداولة.

چکیده عربی:کانت الخطابة منذ القدم، من أهم وسائل العلاقات بین أبناء المجتمعات حتی أصبحت فنا من فنون البیان تحاول التأثیر فی المخاطبین و إقناعهم و حفزهم نحو ما یقصده الخطیب. فیحشد الخطیب کل مجهوده للنجاح فی خطبته لبلوغه غایته المنشودة، فلا ینکر مدی أثر الجمالیات الأدبیة فی نجاح الخطیب و إقناعه السامعین و التأثیر المتعمق فیهم. و خطبة الغدیر الملقاة بلسان من هو أفصح من نطق بالضاد، و هی آخر خطبه و أکثرها طولا، ترتجی فیها هذه المیزات الأدبیة. و بما أن هذه الخطبة قد بقیت مخمولة الذکر فی الأدب العربی رغم أن لها مؤهلاتها لتدرجها فی النثر الفنی، هذه المقالة تحاول تحلیل خطبة الغدیر علی منهج تحلیل الخطاب الأدبی. و یتم هذا الأمر بعد عرض الخطبة موجزا و تحلیل الخطاب فیها. توصلت المقالة إلی أن النبی (ص) فی إستراتیجیة خطابه یستعمل آلیات إقناعیة مختلفة للوصول إلی غایته، فیهتم بالألفاظ و الصوت و الأسلوب و المضمون، فظهرت خطبة الغدیر فی قمة النثر الفنی بکل مؤهلاتها الأدبیة و میزاتها الفنیة.   چکیده فارسی:خطابه از دیرباز از مهمترین وسایل ارتباط میان افراد جامعه بوده تا آنجا که یکی از فنون گفتاری به شمار آمده که می کوشد در مخاطبان اثر گذارد، آنها را قانع سازد و به فهم آنچه مقصود خطیب است، تحریک نماید. بنابراین، نقش زیبایی های ادبی در موفقیت خطیب و ایجاد تاثیر شگرف در شنوندگان و متقاعد نمودن ایشان، غیر قابل انکار است. در خطبه غدیر که به واسطه فصیح ترین سخنگو به زبان عربی (پیامبر اکرم -ص-) ایراد شده و آخرین خطابه و بلندترین (طولانی ترین) خطابه آن حضرت هم است، زیبایی ها و ویژگی های ادبی خاصی انتظار می رود، و چون این خطبه علی رغم داشتن شایستگی های قابل توجه که آن را در زمره نثر فنی والای ادبی جای می دهد، در ادبیات عربی، گمنام مانده و مورد بررسی شایسته قرار نگرفته، این مقاله در پی آنست که پس از معرفی مختصر خطبه، آن را با استفاده از روش تحلیل گفتمان ادبی، تحلیل کند، دستاورد این پژوهش آنست که پیامبر اسلام (ص) جهت رسیدن به هدف مورد نظر که همان جذب مخاطب، تاثیرگذاری در او و متقاعد نمودن وی درباره موضوع خطابه است، ابزار مختلفی بکار می برد، بنابراین به الفاظ، آوا، سبک و محتوا اهتمام می ورزد، همین امر باعث شده خطبه غدیر با تمام شایستگی های ادبی موجود در آن و ویژگی های زیبای هنری (فنی) در بلندترین جایگاه نثر فنی جای گیرد.

یرجی الرجوع الی النص الکامل معروض

فرمالیسم از مکتب های نقد ادبی معاصر است که از دیدگاه زبانشناسی، اثر را مطالعه می کند. این مکتب در روسیه و در میان جنگ جهانی اول شکل گرفت. 1930م اوج اقتدار آن بود. زبان شناسانی مانند بوریس آخن بام، شکلوفسکی و یاکوبسن از مهم ترین چهره های نظریة فرمالیسم هستند. تأکید اصلی و عمدة نظریه، نقد فرم یا شکل اثر است و نگاه چندانی به محتوا یا درون مایه، بیوگرافی نویسنده و مسائل حاشیه­ای اثر ندارد. تحلیل فرمالیستی خطبة 34 نهج البلاغه، موضوع پژوهش مقالة حاضر است. روش پژوهش مقاله برپایة روش تحلیلی ـ توصیفی است که براساس رویکرد اسنادی، مواد، مؤلفّه ها و مبانی فرمالیسم ـ ساختارشناسی بررسی می شود. هدف مقاله، شناخت فرم و تبیین فرمالیستی متن خطبه، نوع رویکرد امام علی (ع) به کلام و شیوة به کارگیری این نظریة ادبی در خطبه 34 است. پرسش اصلی پژوهش در حول این محور می چرخد که نویسنده چگونه معانی ذهنی خود را در قالب واژگان ریخته و آنها را به جامعة مخاطبان ارائه داده است؟ فـرم این واژگان یا این سازه های زبانی چگونه است؟ و متن خطبة 34، چه ویژگی های فرمالیستی دارد؟ نتایج این مطالعه نشان داد زاویة دید دانای کل، استیلا بر زیر و بم واژگان، نوع لحن، چرخش لحن و ایجاد بحث جدید در ضمن واژگان و افعال، بلاغت کلام و به کارگیری موسیقی خاص در آرایش واج ها، فرم منحصربه فردی به متن خطبه داده است.

مقدمة البحث:حجة وداع النبی(ص) لها أکثر من دلالة فی الشریعة الإسلامیة، لیس فیما یخص الرکن الخامس من أرکان الإسلام فحسب، بل إن دلالاتها شاملة لکل مبادئ الإسلام وقواعده. توقیتها توقیت إلهی مناسب حیث تأتی فی ختام فترة الرسالة المحمدیة، مقررة، ومؤکدة، بل متوجة لجهاد النبی(ص) فی تبلیغ رسالة ربه جل وعلا علی مدی ثلاث وعشرین سنة، لاجرم أن تکون وقائعها المدونة من أهم النصوص الشرعیة وأغلاها، وأثمنها، وهی إرهاص لمرحلة جدیدة فی تاریخ الإسلام، أراد رسول الله(ص) منها أن تکون همزة وصل لما مضی من السنین مع ما یأتی بعدها، لیستمر بناء الحضارة الإسلامیة علی أسس متینة من شریعة الله جل وعلا، ولتستظل أمم الأرض بعدلها وأمنها فکراً وحساً. 

انطلاقاً من اعتقاده الصریح بالإمامة٬ ینظر المذهب الإسماعیلی إلى الغدیر نظرة خاصة بوصفه انعکاساً لإمامة الإمام علی (علیه السلام). تشیر أقدم المصادر فی التراث الإسماعیلی إلى هذا الاهتمام. و بعد قیام الدولة الإسماعیلیة و صعودها إلى مستوى الخلافة و الإمبراطوریة الفاطمیة و اتّخاذها من شمال أفریقیا (تونس الحالیة) عاصمة لها٬ و القاهرة لاحقاً٬ تحوّل تکریم یوم الغدیر إلى أحد المناسبات و الأعیاد الخاصة عند الإسماعیلیین. و یبیّن ما وصلنا من المصادر التاریخیة فی هذا الصدد عظمة احتفالات الغدیر و طقوسه فی مصر٬ و کذلک فی بلاد الشام و الیمن٬ و ما یتضمنه هذا الیوم من عبادات خاصة مثل الصلاة و الدعاء فی لیلة الغدیر و نهاره٬ و التصدّق٬ و نحر الأضاحی٬ و انطلاق الاستعراضات العسکریة بحضور الخلیفة و سائر المسؤولین٬ و تقدیم الصلات و الهدایا٬ کلّ هذه من الشعائر الفاطمیة التی کانت تقام فی هذا الیوم. کما تعدّ خطبة العید واحدة من الشعائر المشهورة فی احتفالات الغدیر فی ذلک الوقت٬ و التی کانت تشکّل مناسبة للقیام بمراجعة تاریخیة للغدیر و تعلیم المعارف و الطقوس الشیعیة. التراث الشعری الفاطمی فی موضوع الغدیر هو من بین المحاور التی سنتناولها فی هذه المقالة.

خطبة شقشقیه از مشهورترین و پرمحتواترین خطابه های حضرت علی(ع) است که شامل شکوه ها، دادخواهی ها و انتقادات از خلفای پیش از خود است، که با فصاحت بیانی واقعیت تلخ جامعه اسلامی و زمامداری خلفای پیشین را با قلم اندیشه به رشته تحریر درمی آورد. امام علی(ع) در این خطبه با ساختار خطابی و سیاسی به واکنش در برابر غصب خلافت و بیان بدعت ها، انحرافات خلفا و آسیب های وارد گشته بر جامعه اسلامی می پردازد و برای القای مفاهیم در وجود مخاطب از شیوه های ادبی و بلاغی همچون تشبیه، استعاره و مجاز بهره می گیرد؛ با بینش نقدی در پدیده های اجتماعی و سیاسی عصر خویش برای درونی سازی ارزش های معنوی در بافت جامعه اسلامی گام برمی دارد و با رویکرد نقادانه شیوه های حکمرانی و سیاست مداری را مورد تحلیل قرار می دهد. مقاله حاضر در پی واکاوی اسالیب بلاغی با تکیه بر بسامدهای عاطفی و روحی در خطبة شقشقیه و بار معنایی آن ها و با توجه به بافت متن است. در این خطبه مفاهیم ذهنی، ساختار زبانی، اسالیب بیانی در انسجام منحصربه فرد به هم پیوند خورده اند و با بافت کلامی تأثیرگذار در مخاطب برای آگاهی از شرایط سیاسی و اجتماعی و شیوه های حکمرانی در تصویرپردازی بی همتا ارائه گشته اند، آرایه های بلاغی در آن با هنرمندی تمام گزینش یافته، که علاوه بر خلق فضای ادبی، با ساختار کلی سخن امام(ع) در تبیین شرایط ناگوار سیاسی و از هم گسیختگی های اجتماعی در نتیجه عملکرد ناصحیح خلفای پیشین مناسبتی تام می یابد. این پژوهش به ساختار زبانی امام علی(ع) در القای مفاهیم پرمحتوا و تحلیل درون مایه های این خطبة ارزشمند از جنبه های بلاغی می پردازد.

یعد تبیین موضوع الغدیر أهم حدث شهدته الساحة الشیعیة ورمزاً التشیع، لدی علماء الأندلس کأقصی غرب العالم الإسلامی والنقطة النائیة من هذا العالم المترامی الأطراف، فکانت له أهمیة بالغة. تسعی هذه الدراسة أنّ ترد علی سؤال حول موضع هؤلاء العلماء تجاه الغدیر وترصد الأسباب التی تجعل آراء هؤلاء العلماء مختلفة عن غیرهم وترصد أوجه التمایز بین آراءهم وآراء غیرهم تجاه الموضوع. لقد اعتمدت الدراسة علی المنهجیة الوصفیة التحلیلیة وبالنظر إلی المعطیات التاریخیة، لکی تبیّن أنّ علماء الأندلس کانوا تحت وطأة تیارات سیاسیة وثقافیة وطائفیة علی وجه خاص، ولهذا کانت لهم آراء مختلفة تجاه الموضوع. لکن أهملت جماعة هذا الأمر ولم توله الأهمیة اللازمة وجماعة أخری لم تهتم بالأمر واکتفت بتببن الحدیث الشهیر «من کنت مولاه فهذا علی مولاه» من دون الإهتمام بمضمونه وما یحمله من دلالات. لکنّ جماعة أخری أولت له إهتماماً کبیراً وتناولته بعقیدة وإیمان.

ملخّصإنّ حدیث الغدیر یُعتبر من الأحادیث المقبولة لدی السلفیین، غیر أنهم یسعون بشتی الطرق إلی إثبات أنّ حدیث الغدیر لا علاقة له بمسألة الإمامة والولایة. ویمکن تقسیم أهم إشکالات السلفیة فی موضوع حدیث الغدیر إلی قسمین: إشکالات دلالیة، وأخری سندیة. أما فی باب الإشکالات الدلالیة فقد تعرّضوا لنقد مضمون حدیث الغدیر بعدة إشکالات مثل: تأکید حدیث الغدیر علی الاهتمام بالکتاب والسنة، وعدم ارتباط حدیث الغدیر بمسألة الإمامة، وبأن المعنی الأصلی للولایة فی الحدیث هو المحبة. وأما من الناحیة السندیة، وعلی الرغم من أنه لا یمکن إنکار أصل هذه الحادثة لشهرتها وتواترها، فقد حاولوا ردّ استدلال الشیعة بهذا الحدیث من خلال تقطیع الحدیث، والقول بأن الأجزاء التی تشیر إلی الإمامة منه موضوعة. والحال أن وجود هذا الحدیث فی کتب الحدیث الصحیحة التی یقبلها السلفیون یناقض هذا الادعاء بشکل واضح. وفی هذا البحث نحاول تقدیم إجابات مناسبة علی الإشکالات الواردة فی هذا الشأن اعتماداً علی المنهج الوصفی والتحلیلی. الکلمات المفتاحیة: الغدیر، السلفیة، ابن تیمیة، الإمامة، الولایة